مشاهده نسخه قبلی پایگاه اکسیر

شرح كتاب اخلاقي-عرفاني "حقايق"

سخنرانی استاد محمد حسین رحیمی


معرفی مختصر کتاب حقایق
کتاب اخلاقی-عرفانی حقایق توسط مرحوم فیض کاشانی به رشته تحریر در آمده است. فیض کاشانی یکی از بزرگترین علمای جهان اسلام و تشیع است که به قول علامه طباطبایی "جامع علوم است و به جامعیت او، در عالم اسلام کمتر کسی را سراغ داریم". او فقیه، فیلسوف، مفسر، محدث، اصولی و عارف است و آثارش در هر یک از شاخه‌های علوم و معارف اسلام از دید بسیاری بزرگان بی‌بدیل و بهترین یا یکی از بهترین آثار آن زمینه است. از ویژگی‌های مهم فیض کاشانی می‌توان به احاطه بالای او بر آیات و روایات و عجین شدن آن‌ها با جان وی و بروز این موضوع در آثار وی اشاره کرد. فیض، شریعت و طریقت را در حد اعلا شناخته و خود از سالکان طریق حقیقت بوده است. کتاب حقایق مربوط به حدود 83 سالگی، یعنی اواخر عمر شریف اوست و از این نظر اثر بسیار مهمی محسوب می‌شود؛ چرا که پس از تالیف و تصنیف حدود 200 کتاب نگاشته شده و ماحصل یک عمر سیر و سلوک اوست.

کتاب حقایق خلاصه کتاب "محجه البیضاء"، مهم‌ترین اثر اخلاقی-عرفانی فیض کاشانی است که البته وی در تالیف آن از چند کتاب دیگر نیز بهره برده است. "محجه البیضاء" که از قرن 11 تا کنون محل مراجعه بزرگان و علما بوده، تهذیب کتاب "احیاء علوم دین" غزالی است که یکی از بهترین کتب اخلاقی محسوب می‌شود. فیض کاشانی در "محجه البیضاء" بخش‌هایی از این کتاب را پالایش کرده و از برخی آیات و روایات برای تکمیل آن استفاده کرده است؛ به عنوان مثالی از موارد پالایش شده می‌توان به حذف مطالبی که بر اساس فقه اهل سنت نوشته شده و نوشتن آن‌ها بر اساس فقه شیعه و حذف برخی حالات عرفا که در اثر غزالی ذکر شده اما جنبه تربیتی چندانی ندارد، اشاره کرد.


کتاب حقایق دارای شش مقاله است و هر مقاله خود از ابواب و فصولی تشکیل شده است. این مقالات عبارتند از:

در بیان اصول سلوک و اخلاق، در اخلاق رذیله و تهذیب آن، در نکوهش دنیا و دل‌مشغولی به آن، در مکارم اخلاق و راه کسب آن، در عبادات و اسرار آن، در دیگر اعمال شایسته (توبه، محاسبه و مراقبه، تفکر و تدبر، یاد مرگ، برادری و دوستی)

کتاب حقایق در اصل به زبان عربی نگاشته شده و سه ترجمه از آن موجود است:

• ترجمه محمدباقر ساعدی خراسانی، سال1340، انتشارات اسلامیه، تهران
• ترجمه حمیدرضا صادقی، سال 1392، انتشارات آیت اشراق، قم
• ترجمه رضا جلیلی، سال 1392، انتشارات مستجار، تهران

شرح این کتاب شریف توسط استاد محمد حسین رحیمی در ماه صفر سال 1396 با مبحث دنیا شروع شده و سپس در جلسات کتابخانه ملی با مقالات مکارم اخلاق و راه کسب آن، عبادات و اسرار آن و مقاله‌ی در دیگر اعمال شایسته ادامه یافته است.

جلسه اول

معرفی مختصر کتاب حقایق – مقدمه‌ای بر علم اخلاق و تعادل قوا
ورود به بحث مکارم اخلاق و راه کسب آن‌ها (مقاله چهارم کتاب شریف حقایق) و بیان فضیلت صبر (باب اول بحث مکارم اخلاق)

جلسه دوم

صبر و اقسام آن (فصل اول از باب صبر)

جلسه سوم

صبر در مصائب (فصل دوم از باب صبر)

جلسه چهارم

راه تحصیل صبر (فصل سوم از باب صبر)

جلسه پنجم

تکمیل باب صبر و مقدمه‌ای بر رضا

جلسه ششم

بیاناتی در خصوص حب؛ از آنجایی که محصول صبر و حب رضاست (فصل اول از باب رضا و شکر)
عدم منافات رضا با دعا (فصل دوم از باب رضا و شکر)

جلسه هفتم

در شکر و راه تحصیل آن (فصل سوم از باب رضا و شکر)

جلسه هشتم

بیان راه رسیدن به مقام شاکرین، این مطلب که شکر خود نعمتی از جانب خداست و نعمت‌ها یا دنیوی هستند یا دینی (فصل چهارم و پنجم از باب رضا و شکر)
توصیف خوف و رجا (ابتدای باب خوف و رجا)

جلسه نهم

تعریف خوف و بیان آثار آن (فصل اول از باب خوف و رجا)
بیان اینکه رجا باید از خوف قوی‌تر باشد (فصل دوم از باب خوف و رجا)

جلسه دهم

تکمیل بحث جلسه قبل در خصوص این که رجا باید از خوف قوی‌تر باشد و بیان راه تحصیل رجا (فصل دوم از باب خوف و رجا)
حد رجا و توضیح رجای پسندیده و ناپسند (فصل سوم از باب خوف و رجا)
بیان دو نوع خوف (فصل چهارم از باب خوف و رجا)

جلسه یازدهم

تکمیل بحث دو نوع خوف (فصل چهارم از باب خوف و رجا)
اقسام خائفین (فصل پنجم از باب خوف و رجا)

جلسه دوازدهم

تکمیل بحث اقسام خائفین (فصل پنجم از باب خوف و رجا)
اسباب و علل سوء عاقبت (فصل ششم از باب خوف و رجا)

جلسه سیزدهم

تکمیل بحث اسباب و علل سوء عاقبت (فصل ششم از باب خوف و رجا)

جلسه چهاردهم

در محبت و انس و راه تحصیل آن
بیان اینکه محبت محصول معرفت و ادراک است (فصل اول از باب محبت و انس)

جلسه پانزدهم

ادامه بحث جلسه قبل در خصوص این که محبت محصول معرفت است. (فصل اول از باب محبت و انس)
بیان بهترین و عالی‌ترین لذات (فصل دوم از باب محبت و انس)

جلسه شانزدهم

بیان اینکه رویت حق تعالی چگونه اتفاق می‌افتد (فصل سوم از باب محبت و انس)
راه‌ تحصیل محبت (فصل چهارم از باب محبت و انس)
درجات محبت و آثار آن بر نفس (فصل پنجم از باب محبت و انس)

جلسه هفدهم

انبساط و ادلال؛ بیان احوال اهل انس و شوق و خوف (فصل ششم از باب محبت و انس)
معنای محبت خدا نسبت به بنده (فصل ششم از باب محبت و انس)

جلسه هجدهم

بیان این که ظاهرترین موجودات حق تعالی است (فصل هشتم از باب محبت و انس)
توصیف یقین (ابتدای باب یقین و توکل)

جلسه نوزدهم

درجات یقین (فصل اول از باب یقین و توکل)
در شناخت توکل و بیان اینکه توکل در ریزش رزق و رحمت است. (فصل دوم از باب یقین و توکل)

جلسه بیستم

در شناحت احوال متوکلین و بیان این که توکل بر اساس قوت قلب و یقین بنا می‌شود. (فصل سوم از باب یقین و توکل)
عدم منافات توکل با استفاده از اسباب (فصل چهارم از باب یقین و توکل)

جلسه بیست و یکم

تکمیل بحث عدم منافات توکل با استفاده از اسباب و توضیح توکل مقبول و مردود (فصل چهارم از باب یقین و توکل)
در صدق و ادای امانت (ابتدای باب صدق و ادای امانت)

جلسه بیست و دوم

بیان اینکه صدق یعنی انسان قلب و زبانش یکی باشد. (فصل اول باب صدق و ادای امانت)
ورود به بحث اسرار عبادات (مقاله پنجم کتاب شریف حقایق) و بیاناتی در نیت و اخلاص (باب اول از مقاله اسرار عبادات)
بیان بهتر بودن نیت از عمل (فصل اول از باب نیت و اخلاص)

جلسه بیست و سوم

بیان این که نیت تحت اختیار انسان نیست و بیان راه درست شدن نیات (فصل سوم از باب نیت و اخلاص)
توصیف اخلاص (فصل چهارم از باب نیت و اخلاص)

جلسه بیست و چهارم

توصیف اخلاص و راه رسیدن به آن و بیانی در خصوص عجب (فصل چهارم از باب نیت و اخلاص)
سخن امام صادق درباره اخلاص و بیان این که فضیلت تمام اعمال در اخلاص است و کلید این معنا قبول و رضاست. (فصل ششم از باب نیت و اخلاص)
در طهارت و نظافت (باب دوم از مقاله اسرار عبادات)
طهارت نفس و بدن و آلودگی انسان به پلیدی‌های ظاهر و باطن (فصل اول از باب طهارت و نظافت)

جلسه بیست و پنجم

در فضیلت مسواک و توجه به طهارت باطن (فصل دوم از باب طهارت و نظافت)
در حقیقت وضو و کیفیت انجام آن و برخی اسرار آن (فصل سوم از باب طهارت و نظافت)
در فضائل گرمابه و بیان این که طهارت بدن عبرتی است برای طهارت نفس (فصل چهارم از باب طهارت و نظافت)

جلسه بیست و ششم

در نماز و ذکر (باب سوم از مقاله اسرار عبادات)
مفهوم خشوع در نماز (فصل اول از باب نماز)

جلسه بیست و هفتم

شش عامل حیات نماز (فصل دوم از باب نماز)

جلسه بیست و هشتم

ادامه بحث شش عامل حیات نماز
بحث حضور قلب در نماز، علت نداشتن حضور قلب و راه کسب آن (فصل سوم از باب نماز)

جلسه بیست و نهم

ادامه بحث حضور قلب در نماز، علت نداشتن حضور قلب و راه کسب آن
در بیان آداب اذان (فصل چهارم از باب نماز)
در وضو و طرق کسب طهارت باطن هنگام نماز (فصل پنجم از باب نماز)

جلسه سی ام

ادامه بحث وضو و طرق کسب طهارت باطن هنگام نماز
در اسرار ورود به مسجد و بیان امام صادق درباره حصول معرفت به اسرار نماز (فصل ششم از باب نماز)
در بیان معنای رو به قبله بودن در نماز (فصل هفتم از باب نماز)

جلسه سی و یکم

قیام در نماز (فصل هشتم از باب نماز)
در بیان معانی تکبیرهای پیش از نماز (فصل نهم از باب نماز)
نیت در نماز (فصل دهم از باب نماز)

جلسه سی و دوم

در بیان معنای رو به قبله بودن در نماز (این فصل، اشتباها دوباره خوانده شده.)
دعای پیش از شروع نماز (فصل یازدهم از باب نماز)
در معنای استعاذه (فصل دوازدهم از باب نماز)

جلسه سی و سوم

در قرائت حمد و سوره (فصل سیزدهم از باب نماز)
در اسرار قیام و خشوع (فصل چهاردهم از باب نماز)
در رکوع (فصل پانزدهم از باب نماز)

جلسه سی و چهارم

در سجده (فصل شانزدهم از باب نماز)
در تشهد (فصل هفدهم از باب نماز)
در سلام (فصل هجدهم از باب نماز)

جلسه سی و پنجم

نماز خالص از آفت (فصل نوزدهم از باب نماز)
در تعقیبات و ادعیه بعد از نماز (فصل بیست‌وسوم از باب نماز)

جلسه سی و ششم

در تلاوت قرآن (باب چهارم از مقاله اسرار عبادات)
بیان امام صادق درباره آداب قرائت قرآن و تامل در معانی آن (فصل اول از باب تلاوت قرآن)
در اموری که قاری قرآن باید رعایت کند. (فصل دوم از باب تلاوت قرآن)

جلسه سی و هفتم

در تعظیم خداوند از سوی قاری (فصل سوم از باب تلاوت قرآن)
در تفهم آیات (فصل چهارم از باب تلاوت قرآن)

جلسه سی و هشتم

در پیراستگی از موانع فهم قرآن (فصل پنجم از باب تلاوت قرآن)
در بیان مفهوم تخصیص در تلاوت قرآن (فصل ششم از باب تلاوت قرآن)

جلسه سی و نهم

در اثرپذیری از قرآن (فصل هفتم از باب تلاوت قرآن)
در بیان معنای ترقی در تلاوت قرآن و اقسام قاریان (فصل هشتم از باب تلاوت قرآن)
در بیان معنای تبری در تلاوت قرآن و اقسام قاریان (فصل نهم از باب تلاوت قرآن)

جلسه چهل ام

در زکات و معروف (باب پنجم از مقاله اسرار عبادات)
در بیان معنای معروف و اقسام آن (فصل اول از باب زکات و معروف)

جلسه چهل و یکم

ادامه بیان معنای معروف و اقسام آن (فصل اول از باب زکات و معروف)
در بیان اسرار زکات و انفاق (فصل دوم از باب زکات و معروف)
آداب انفاق (فصل سوم از باب زکات و معروف)

جلسه چهل و دوم

جلسه چهل و سوم

جلسه ۴۴

جلسه ۴۵

جلسه ۴۶

جلسه ۴۷

جلسه ۴۸

جلسه ۴۹

جلسه ۵۰

جلسه ۵۱

جلسه ۵۲

جلسه ۵۳

جلسه ۵۴

جلسه ۵۵

(این مبحث در حال تکمیل شدن است. إن شاء الله ادامه ی جلسات به تدریج ارائه می گردد.)
1
/


telegram twitter twitter twitter